Hayat dediğimiz bu sahne, görünen yüzüyle bir koşuşturma, bir mücadele, bir kazanma ve kaybetme hikâyesidir. Oysa tasavvufun penceresinden bakıldığında dünya, insanın hakikati aramak üzere misafir edildiği geçici bir tecelli âlemidir. Kur'an'ın ifadesiyle dünya hayatı bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve mal ile evlat çoğaltma yarışından ibarettir. Hadîd/20
Bu sahnenin kendine özgü bir düzeni, bir akışı ve ilahî iradenin kuşattığı bir kader hakikati vardır. Her şey kendi vakti, ölçüsü ve hikmeti içinde cereyan eder. İnsan ise çoğu zaman bu büyük hakikati unutarak, kendisine verilmiş geçici rolleri kendi gerçek kimliği zanneder. Oysa bu sahnede iki hâl vardır.. Oyuna kapılanlar ve oyunun ardındaki hikmeti anlamaya çalışanlar.
Oyuna kapılanlar, nefsin arzularıyla, hırsın ateşiyle, kibrin gölgesiyle, sahip olma ve üstün gelme telaşıyla yaşarlar. Kazandıklarında kendilerini büyük, kaybettiklerinde ise mağlup hissederler. Alkışlandıklarında var olduklarını, eleştirildiklerinde değersizleştiklerini düşünürler. Başkalarının davranışlarına göre sevinir, başkalarının sözlerine göre üzülür, dünyanın değişen şartlarına göre iç dünyalarını yeniden şekillendirirler. Çünkü onlar, kendilerine emanet edilen hayatı yaşamak yerine, hayatın geçici görüntülerine tutunmuşlardır.
Gözlemci olabilmek ise yalnızca bir kenara çekilip olan biteni seyretmek değildir. Tasavvufta buna daha derin bir anlam yüklenir,.. Murakabe hâli...
Murakabe, insanın hem kendi nefsini hem de yaşanan hadiseleri Allah'ın ilmi ve nazarı altında idrak etmesidir. İnsan artık her olayın içine kendi egosunu, beklentisini ve hükmünü yerleştirmez. Olanı yalnızca kendi sınırlı bakış açısıyla değerlendirmekten vazgeçer. Görünenin ardındaki görünmeyeni, hadisenin ardındaki hikmeti, değişimin ardındaki ilahî takdiri anlamaya çalışır. Ancak burada son derece ince bir hakikat vardır..
İnsan, karşı çıktığı şeyin esiri hâline de gelebilir.
Bir haksızlığa öfkeyle bağlanmak, bir yanlışı sürekli zihninde taşımak, bir insanın cehaletiyle mücadele ederken kendi kalbini öfkeyle doldurmak, farkında olmadan insanı eleştirdiği şeyin tesir alanına sokar.
Çünkü nefsin yalnızca sevmekle değil, nefret etmekle de bağ kurduğunu çoğu zaman fark etmeyiz.
Bazen bir insana duyduğumuz öfke, ona duyduğumuz sevgiden daha fazla yer kaplar içimizde. Bazen mücadele ettiğimiz şey, zihnimizin ve ruhumuzun merkezine yerleşir. Böylece kurtulmak istediğimiz şeyin etrafında dönmeye başlarız.
İşte insanın kendi nefsini tanıması gereken yer tam da burasıdır.
Bir yanlışı görmek başka, o yanlışın öfkesine teslim olmak başkadır. Bir zulme karşı durmak başka, zulmün ruhumuzda yeni bir zulüm meydana getirmesine izin vermek başkadır. Hakkı savunmak başka, bunu yaparken nefsin kibrine, öfkesine ve üstünlük arzusuna kapılmak başkadır.
Tasavvuf, insana haksızlık karşısında susmayı değil, nefsinin esiri olmadan hakikatin yanında durmayı öğretir. Zira gerçek teslimiyet, olup biten her şeyi onaylamak değildir.
Teslimiyet, insanın kendi iradesini ilahî iradenin üstünde görme iddiasından vazgeçmesidir. Elinden geleni hikmetle yapmak, fakat neticeyi kendi nefsinin hükmüne bağlamamaktır.
Burada tevekkül başlar.
İnsan artık her şeyi değiştirmek zorunda olmadığını, her yanlışa cevap vermek mecburiyetinde bulunmadığını, her tartışmada haklılığını ispatlamak zorunda olmadığını anlar. Çünkü bilir ki her şeyi gören, her şeyi bilen ve hiçbir şeyin kendisinden gizli kalmadığı bir Rabb vardır.
Bu idrak, insanı duyarsızlaştırmaz, aksine merhametini derinleştirir. Onu mücadeleden kaçırmaz, mücadelesinin kaynağını nefsinden arındırır.
Kur'an'da, "Rahmân'ın kulları yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler. Cahiller kendilerine laf attıkları zaman, SELAM derler." Furkan/63 buyrulması, işte bu içsel olgunluğun işaretlerinden biridir.
Çünkü her söze cevap vermemek acizlik değildir. Her tartışmaya girmemek korkaklık değildir. Her haksızlığa öfkeyle karşılık vermemek de kabullenmek anlamına gelmez. En büyük mücadele, insanın kendi nefsine karşı verdiği mücadeledir.
Tasavvufun işaret ettiği daha derin bir mertebede insan, kendisini de başkalarını da mutlak bir hükümle değerlendirmekten uzaklaşır. Kendi nefsinin kusurlarını görürken başkasının kusurlarına karşı daha merhametli olmayı öğrenir. Çünkü bilir ki insan, başkasının görünen hâlini bilir; fakat onun iç dünyasını, imtihanını, geçmişini ve Allah katındaki yerini bilemez.
Bu nedenle hakiki idrak, insanı yargılamaktan anlamaya, öfkeden hikmete, tepkiden sükûnete taşır.
Nihayet insan, kendisine ait sandığı pek çok şeyin aslında bir emanet olduğunu fark eder. Bedeni, makamı, malı, itibarı, ilişkileri ve hatta içinde bulunduğu şartlar... Hepsi geçicidir. İnsan bu dünyada sahip olduğu şeylerin mutlak maliki değil, emanetçisidir.
Böylece oyunun kendisiyle değil, oyunun ardındaki hakikatle ilgilenmeye başlar. Fakat burada son bir incelik daha vardır... Gözlemci olmayı da bir üstünlük makamına dönüştürmemek gerekir. "Ben artık oyunun dışındayım, diğerleri hâlâ nefsin peşinde" düşüncesi, nefsin en gizli ve en tehlikeli perdelerinden biridir. Çünkü insan bazen dünyaya kapılmaktan kurtulurken, kurtulduğunu düşünmenin gururuna kapılır.
Hakiki tevazu, insanın kendisini başkalarından üstün görmemesidir.
Hakiki fenâ ise yalnızca dünyanın geçici olduğunu anlamak değil, insanın kendi benliğini mutlaklaştırmaktan vazgeçmesidir. Kendi varlığını, iradesini ve gücünü merkeze koymaktan uzaklaşarak her şeyin gerçek sahibinin Allah olduğunu idrak etmesidir.
İşte o zaman insan, hayatın sahnesinde bulunur ama sahnenin esiri olmaz.
İnsanlarla birlikte yaşar ama onların alkışlarıyla yükselip yergileriyle yıkılmaz.
Hakkı gözetir ama kendi haklılığının tutsağı olmaz.
Mücadele eder ama neticeyi Allah'a bırakır.
Sever ama sahiplenmez.
Görür ama kibirlenmez.
Anlar ama hüküm dağıtmaz.
Böylece İnsanın ulaşabileceği en derin sükûnet de ortaya çıkar..
Dünyanın içinde yaşayıp dünyanın kalbine yerleşmesine izin vermemek...
Her şeyi kontrol etme arzusundan vazgeçmek, her hadiseye müdahil olma ihtiyacını bırakmak, nefsin bitmek bilmeyen hükümlerinden sıyrılmak ve her anı ilahî ilmin kuşatıcılığı içinde idrak etmek...
Çünkü hakikati gören insan, artık her gördüğüne tepki vermek zorunda olmadığını bilir.
O, hayatı küçümsemez, hayatın geçiciliğini bilir. İnsanlardan kaçmaz, insanlara bağımlı olmaktan kurtulur. Dünyayı inkâr etmez, dünyayı nihai menzil zannetmez. Sonunda anlar ki mesele, oyuncu olmaktan çıkıp gözlemci olmak da değildir.
Asıl mesele, kendini oyunun sahibi zannetmekten vazgeçip, her şeyin sahibini tanımaktır.
İşte o zaman KALP sükûna erer. İnsan, kendi nefsinin gürültüsünden uzaklaştıkça hakikatin sessizliğini duymaya başlar. Çünkü aranan HUZUR, sahnenin değişmesinde değil, sahneye bakan KALB'in değişmesindedir.
Tarih: 2026-11-13 08:26:38