Kur'ân-ı Kerîm'de bazı ayetler vardır ki, yalnızca bir hüküm bildirmez, insanın İÇ âlemine ayna tutar, nefsin ve kalbin en gizli hâllerini gözler önüne serer.
A'râf Sûresi'nin 202. ayeti de bunlardan biridir. Bu ilâhî ikaz, sadece şeytanın insana vesvese vermesini anlatmaz, hakikati unutan benliğin, vehmin ve nefsin insanı nasıl kuşattığını da haber verir.
Ayetin ilk bakışta anlattığı, şeytanın insanı azgınlığa sürüklemesidir.
Fakat daha derin bir tefekkürle bakıldığında görülen şudur,..
İnsanın asıl imtihanı, Hakk ile kurduğu bağı diri tutmak ile gaflete düşerek kendi hakikatini unutmak arasındaki bitmeyen mücadeledir. Çünkü şeytanın en büyük başarısı, insanı yalnızca bir günaha düşürmesi değildir. Asıl başarısı, insanın kendi özünü unutturmasıdır.
Kişi, Rabbinden geldiğini, O'nun isim ve sıfatlarının tecellisine mazhar olarak yaratıldığını unuttuğu ölçüde, nefsin kurduğu vehim dünyasını hakikat zannetmeye başlar.
İnsan, Rabbinden uzaklaştığı gün değil kendisini sadece bedenden, arzularından, makamından, sahip olduklarından ve geçici kimliklerinden ibaret sandığı gün kaybetmeye başlar. Çünkü bu zannetme, kalbin üzerine çekilen en ince perdedir.
Perde kalınlaştıkça hakikat görünmez olur, hakikat görünmez oldukça da nefsin sesi, Hakk'ın çağrısını bastırır.
Tasavvuf ehlinin "gaflet" dediği hâl işte budur.
Gaflet, yalnızca Allah'ı anmamak değil, O'nun huzurunda olduğunu, O'nunla kaim bulunduğunu ve hakikatte O'na ait olduğunu unutmaktır. Bu unutuluş insanı dışarıdan değil kendi içindeki Vehim'den esir alır. İşte A'râf Sûresi'nin bu ikazı, her Mümin'e kalbini sürekli murakabe etmesini hatırlatır.
Çünkü hakikati unutan Nefis, şeytanın en kolay dostudur, Hakikati hatırlayan kalp ise Rahmân'ın nuruyla aydınlanır.
İnsanın gerçek kurtuluşuda nefsin kurduğu vehimlerden uyanıp, Rabbinin huzurunda kendi hakikatini yeniden hatırlamasıdır.
Tasavvufî bakışa göre bu mesele, sadece iyi insan olmak meselesi değildir.
İnsanın, Allah'ın hakikatini ve tecellilerini fark ederek yaşaması ile vehim ve gafletin karanlığında kalması arasında yaptığı bir seçimdir.
Ayette geçen Şeytanların kardeşleri ifadesi, yalnızca dışarıdaki gizemli varlıklarla kurulan bir bağı değil, kişinin kendi içindeki batıl arzular ve kuruntularla kurduğu kesintisiz frekans bağını temsil eder.
O, önce insanın gözünü dış dünyaya çevirir, sonra kalbini kendi içine kapatır, en sonunda ise ona, hakikatten uzak yaşadığı hâlde doğru yolda olduğunu düşündürür.
Böylece insan, hakikati aramayı bile bırakır.
Tasavvufta şeytan, Allah'ın el-Mudil isminin tecelli ettiği bir varlık olarak görülür. Bu isim, Allah'ın dilediğini doğru yoldan uzak bırakması anlamına gelir. Bu yüzden şeytan, insanı kötülüğe ve yanlışa yönelten, karanlığı ve hakikatten uzaklaşmayı temsil eden bir varlık olarak kabul edilir.
O, varlığın aslı olan Mutlak Hakikat'i (Hakk'ın Zat'ını) örtüp, insanı yalnızca kesret (çoğulluk) ve madde alemine hapsetmek ister.
İnsan bilinci, el-Hâdî (hidayet eden) ve er-Reşîd (doğru yola ulaştıran) isimlerinin nûrundan koptuğunda, el-Müntakım veya el-Kâbıd tezahürlerinin gölgesindeki nefsi hislerin (öfke, hırs, şehvet, vehim) esiri olur.
Azgınlık merkezdeki İlâhî Denge'den sapıp kendi benliğini tanrılaştırmaktır.
Vehim mekanizması bir kez kabullenildiğinde, nefis kendi ördüğü kozaya hapsolur. Şeytanî kuvveler kişinin idrakini ele geçirerek onu kısırdöngüye sokar.
Kur’ani düşüncede üçüncü bir yol yoktur..
Ya er-Rahmân'ın nuruna mazhar olan Resûlî hakikate intisap edersin ya da karanlığın, şeytanın velayetine girersin.
Hz. Muhammed (s.a.v.), Allah'ın insanlara gönderdiği son peygamberdir. O, iman edip güzel işler yapanları cennet ve Allah'ın rahmetiyle müjdelediği için el-Mübeşşir, insanları inkârın, günahın ve kötü davranışların sonuçları konusunda uyardığı için en-Nazir olarak anılır. Aynı zamanda Kur'an'ın nuru ile insanlara doğru yolu gösterip onların kalplerini aydınlattığı için es-Sirâcü'l-Münir (aydınlatan kandil) olarak da isimlendirilmiştir. Bu sıfatlar, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) insanlara yol gösteren, uyaran ve müjdeleyen örnek bir peygamber olduğunu ifade eder.
Resûl'e iman ve itaat etmek, insanın kendi özündeki Nûr-ı Muhammedî'ye uyanmasıdır.
Bu bağ kurulduğunda kişi el-Veliyy (dost ve yardımcı) isminin koruması altına girer.
Resûl'ün davetine icabet etmemek, varlığın hakikatine sırt çevirmektir. Bu tutum, insanı hüsrana uğrayanlardan kılar, onu Allah'ın kendisine bahşettiği temiz fıtrattan uzaklaştırır ve şeytanî bilincin etkisine açık hâle getirir.
Şeytanın,.. Hz. Adem (a.s.) ile başlayan mücadelesi, sadece insanı günlük hatalara sürüklemekten ibaret değildir..
Asıl hedefi, insanın kendi hakikatini unutmasını sağlamaktır.
İnsanın Nisyan yani unutmak ile anılması da bu sırrın bir işaretidir. İnsan, unutmaya meyyaldir. Şeytanın en büyük hilesi de, Elest Bezmi'nde "Belâ" diyerek Rabbine verdiği ahdi unutturmak, ruhuna üflenen ilahî emaneti perdelemek ve kulu kendi hakikatine yabancı bırakmaktır.
Allah'ın Hz. Adem'e bütün isimleri öğretmesi insana Esmâ-i Hüsnâ' nın tecellilerine mazhar olabilecek bir istidat bahşedildiğini gösterir. Şeytan ise bu ilahî istidadın üzerini gaflet perdesiyle örter, insana kendisini sadece beden, nefis ve dünya ile sınırlı bir varlık olarak tanıtır.
Dünya sevgisi, makam hırsı, benlik iddiası ve nefsânî arzular, şeytanın ördüğü gaflet ağının iplikleridir.
İnsan bu perdeler arasında kaldıkça, özündeki ilahî emaneti unutur Esmâ'nın aynası olmak yerine nefsinin gölgesinde yaşamaya başlar.
Tasavvuf ehline göre seyr ü sülûkun gayesi yeni bir hakikat kazanmak değil, zaten insanın fıtratına emanet edilen hakikati yeniden hatırlamaktır.
Çünkü yolculuk, dışarıya değil, kalbin derinliklerinde gizlenen ilahî sırra doğrudur.
Zikir, murakabe ve tefekkür, bu unutuluşu hatırlayışa dönüştüren rahmet kapılarıdır.
İblis'in asıl hedefi seni ahlaken günaha sokmaktan ibaret değildir, asıl hedefi senin "KİM" olduğunu unutturmaktır..!
Kur'ân'da geçen şeytanların kardeşleri ifadesi, üzerinde uzun uzun düşünülmesi gereken bir hakikate işaret eder.
Bu kardeşlik, soy bağı değildir.
Bu kardeşlik, aynı karakteri, aynı yönelişi ve aynı tercihi paylaşmanın kardeşliğidir.
Şeytan nasıl Hakk'tan yüz çevirmeyi seçtiyse, insan da nefsini hakikatin önüne koyduğu ölçüde onun izinden yürümeye başlar.
Eğer bilincin, el-Hayy (Diri) ve el-Kayyûm (Varlığı ayakta tutan) olan Allah'ın esmasıyla uyanık tutulmazsa, nefsindeki vehim şeytanı, seni duygusal çalkantılarla kendi hakikatine körleştirir.
Resûlullâhi Zâtî hakikatine rehber edinmek ise el-Basîr (her şeyi gören) ismiyle uyanmak, el-Hakîm (hikmet sahibi) ismiyle bakmak ve şeytanî vehimlerden sıyrılarak Şuhûd-ı Hak mertebesine ulaşmaktır.
Yakayı kaptırma'manın tek yolu, kesretin (şeytanî bölünmüşlüğün) gürültüsünden, Vahdet'in (Resûlî hakikatin) huzuruna iltica etmektir.
Kalp hangi hâl üzereyse, hangi duygu ile besleniyorsa, hangi hakikate yöneliyorsa onunla aynı iklimde yaşamaya başlar.
Kibir kibri çağırır, Öfke öfkeyi besler, Şehvet şehveti büyütür, Haset yeni hasetler üretir... Vehim ise sonunda insanın bütün hakikat algısını değiştirir. İşte bu yüzden Kur'ân, şeytanın insanı bir anda değil, adım adım sürüklediğini haber verir.
Şeytanın en etkili silahı korku değildir.
Güç de değildir.
Asıl silahı vehimdir.
Vehim, hakikati örten zihinsel perdedir.
İnsan olmayanı var, geçici olanı kalıcı, kendisini ise bağımsız bir varlık zannetmeye başladığında vehim hâkim olmaya başlamıştır.
Tasavvufun Nefis dediği yapı, büyük ölçüde bu vehim mekanizması ile beslenir.
Nefis kendisini merkeze koyar.
Her şeyi kendisine göre yorumlar.
Hakikati değil, işine geleni görmek ister.
Böylece insan, Allah'ın gösterdiği hakikati değil, kendi zihninin ürettiği dünyayı yaşamaya başlar.
Kur'ân'ın azgınlık diye isimlendirdiği hâl de çoğu zaman burada doğar. Çünkü azgınlık önce davranışta değil bakışta başlar.
Tasavvufta insan, Allah'ın isimlerinin tecellilerine ayna olabilecek bir kabiliyetle yaratılmıştır. Merhamet, adalet, hikmet, sabır, ilim, basiret ve doğruluk gibi bütün güzel hasletler, insanın Rabbine yöneldikçe hayatında görünür hâle gelir.
İnsan bu ilâhî rehberlikten uzaklaştığında ise, kalbin dengesi bozulur. Öfke adaletin yerine geçer. Kibir vakar zannedilir. Hırs çalışma diye sunulur. Şehvet sevgiyle karıştırılır. Korku tedbir gibi görünmeye başlar. Böylece insan, hakikatin nurunu değil, nefsinin gölgesini yaşamaya başlar.
Tasavvufun bütün eğitimini tek cümlede özetlemek gerekirse şöyle denebilir.
İnsan, unutulan hakikati yeniden hatırlamak için vardır.
Zikir bunun içindir. Tefekkür bunun içindir. İbadet bunun içindir. Kur'ân bunun içindir. Resûlullah'ın rehberliği bunun içindir. Çünkü insan hatırladıkça dirilir. Hatırladıkça kalbi aydınlanır. Hatırladıkça nefsin sesi zayıflar. Hatırladıkça şeytanın vesvesesi gücünü kaybeder.
İşte A'râf Sûresi'nin bu ayeti, bize yalnızca şeytandan sakınmayı değil hakikati unutmamayı öğretmektedir.
Şeytanın en büyük arzusu, insanın günah işlemesi değildir.
Çünkü günah işleyen insan Tevbe edebilir.
Asıl tehlike, insanın hakikati unutacak kadar kendi nefsine İnanmasıdır.
İnsan, kendisini yalnızca dünya ile tanımlamaya başladığında, zaten şeytanın kurduğu en büyük tuzağın içine girmiş olur. Buna karşılık kalbini Allah'ın zikriyle diri tutan, Resûlullah'ın rehberliğine sarılan ve her an Rabbinin huzurunda yaşadığını idrak eden kimse, karanlığın içinde bile yönünü kaybetmez.
Çünkü onun yolunu artık vehim değil, hakikat aydınlatmaktadır.
Hakikati hatırlayan insan yalnızca doğruyu bilen kişi değildir.
O, kim olduğunu, nereden geldiğini, niçin yaşadığını ve sonunda kime döneceğini unutmayan insandır.
İşte şeytanın yenemediği insan da budur.