İdrak, yalnızca aklın bir şeyi anlaması değil, zihnin kavradığını kalbin de görmeye başlamasıdır.. Hakikatin ilk kapısı BİR olanı fark etmektir. Varlıkta görünen çokluk, hakikatte tek bir kaynağın isimleri, sıfatları ve tecellileridir.
KUL, bu idrake yaklaştıkça olayların ve sebeplerin ardında birbirinden bağımsız failler aramayı bırakır, el-Fâil olanın tekliğini görmeye başlar.
Bu görüş derinleştikçe insanın zihninde kurduğu senaryolar çözülür. “Şöyle olmalıydı, böyle olmamalıydı, bunu ben yaptım, bunu o yaptı, bunu kaybetmemeliyim, bunu mutlaka elde etmeliyim” diyen iç ses yavaş yavaş sükûna erer. Çünkü insan, hayatı kendi tasavvur ettiği biçime zorlamak yerine, el-Hakîm olanın hikmetini seyretmeye başlar.
İşte bu seyir hâli, tasavvufta RIZÂ'ya açılan bir kapıdır.
Cennet,.. Rızânın Hâli'dir..
Cennet yalnızca gelecekte ulaşılacak bir mekân olarak değil, hakikatin insanda meydana getirdiği bir hâl olarak okunmalıdır. İnsan, olanı inkâr etmeden, hayatla sürekli mücadele etmeden, her hükmün ardında bir hikmet bulunduğuna güvenerek yaşamaya başladığında gönlünde bir esenlik doğar.
Bu, “Hiçbir şey yapmamak” değildir. Sebeplere sarılmak, gayret etmek, tedbir almak yine kulun vazifesidir. Fakat sonuç üzerinde mutlak bir mülkiyet ve hâkimiyet iddiasında bulunmamak gerekir.
KUL elinden geleni yapar, ardından hükmü el-Vekîl olana bırakır.
Böylece insanın içindeki direnç azalır ve yerini RIZÂ alır.
Rızâ, her şeyi hoş görmek veya acıyı inkâr etmek değildir. Rızâ, yaşananı “Allah bunu neden bana yaptı?” isyanından çıkarıp “Bu hükmün içinde göremediğim hangi hikmet var?” teslimiyetine taşıyabilmektir. Kalp, el-Hakîm olanın hikmetine güvendiğinde, hayatın her hükmünü kendi sınırlı zihninin terazisinde tartmaktan vazgeçer.
Cehennem ise Sahiplik Vehminin Azabı'dır..
Cehennem de yalnızca gelecekte karşılaşılacak bir azap olarak değil, insanın hakikatten uzaklaştığında kendi içinde yaşadığı bir hâl olarak anlaşılmalıdır..
İnsan kendisine geçici olarak emanet edilen bedenini, malını, makamını, gücünü, ilişkilerini ve hatta hayatını BENİM diye mutlaklaştırdığında, beraberinde kaybetme korkusunu da üretir. Sahip olduğunu düşündüğü şey çoğaldıkça kaybetme ihtimali çoğalır, kaybetme korkusu arttıkça beklenti, beklenti arttıkça hayal kırıklığı, hayal kırıklığı arttıkça öfke ve isyan doğar.
Böylece insan, kendi zihninde kurduğu mülkiyet duvarlarının içinde sıkışır.
Oysa el-Mâlik olan Allah’tır.
Kulun sahipliği mutlak değil, emanettir. Beden emanettir. Ömür emanettir. Yetenek emanettir. Mal emanettir. Evlat emanettir. Makam emanettir. Hatta insanın kendisine dair BEN dediği varlık bile, üzerinde mutlak tasarruf sahibi olduğu bağımsız bir mülk değildir.
Bu idrak yerleştiğinde insan, BENİM dediği şeylerin aslında kendisine emanet edilmiş olduğunu görür. Emanet bilinci ise sahiplik vehminin yükünü hafifletir.
Çünkü emanetçi, emaneti kaybettiğinde “Mülküm elimden alındı” demez. Verenin de alanın da aynı olduğunu bilir.
Hüve’l-Mâlik.
Alan da O’dur, veren de O.
Başlatan da O’dur, sona erdiren de O.
Görünen sebepler O’nun hükmüyle işler, hüküm O’nundur.
Bu idrak, insanı sahiplik vehminin doğurduğu korku ve hırstan özgürleştirir.
İnsanın en ağır yüklerinden biri, kendisini varlığın merkezinde bağımsız bir fail olarak görmesidir. “BEN yaptım, BEN kazandım, BEN kaybettim, BENİM başıma geldi” düşüncesi, görünüşte sıradan olsa da derininde güçlü bir bağımsızlık iddiası taşır.
Tevhid idraki ise bu vehmi kırar.
KUL, kendi iradesini inkâr etmez, fakat iradesinin mutlak olmadığını bilir.
Gücünü inkâr etmez fakat gücün kendisine ait bağımsız bir kaynak olmadığını bilir.
Çalışır, seçer, ister, gayret eder fakat bütün bunların varlık kazanmasını sağlayan kudretin kendisine ait olmadığını idrak eder.
Böylece el-Kaviyy olanın karşısında kendi kuvvetini mutlaklaştırmaktan, el-Alîm olanın karşısında kendi bilgisini mutlaklaştırmaktan, el-Mâlik olanın karşısında kendi sahipliğini mutlaklaştırmaktan vazgeçer.
Benlik küçüldükçe yük azalır.
KUL, “Ben ne olmasını istiyorum?” sorusundan yavaş yavaş “HAKK benden neyi görmek istiyor?” sorusuna geçer.
İşte bu geçiş, teslimiyetin başlangıcıdır.
TESLİMİYET çaresizlik değil uyum'dur..
Teslimiyet, hayat karşısında iradesizleşmek veya hiçbir şey yapmadan beklemek değildir. Hakiki teslimiyet, sebepleri yerine getirirken kalbi sonuca bağlamamaktır.
Kul yürür fakat yolun tamamını kendisinin açtığını düşünmez.
Çalışır fakat rızkın yalnızca kendi emeğinden geldiğini sanmaz.
Tedbir alır fakat kaderin tamamını kontrol edebileceği vehmine kapılmaz. İster fakat istediğinin gerçekleşmesini varoluşun kendisine borcu olarak görmez.
Çünkü bilir ki el-Vekîl vardır.
Teslimiyet, kendi küçük senaryosunu mutlak hakikat sanmaktan vazgeçmektir. İnsan çoğu zaman acıyı olayın kendisinden değil, olayın kendi zihnindeki tasavvuruna uymamasından yaşar. “Böyle olmamalıydı.” Belki de azabın önemli bir kısmı bu cümlenin içinde gizlidir.
Oysa el-Hakîm olanın hükmüne güvenen kalp, “Ben henüz hikmetini göremiyorum” diyebilir.
Bu cümle, isyanı teslimiyete, korkuyu tevekküle, direnç hâlini rızâya dönüştürür.
Es-Selâm, her türlü eksiklikten ve kusurdan münezzeh olan selâmetin, huzurun ve esenliğin kaynağıdır. Kulun selâmeti de O’na yönelişle başlar.
İnsan, dış dünyayı kendi arzusuna göre şekillendirmeye çalıştıkça İÇ dünyasında savaşlar üretir. Her olayın kendi istediği biçimde gerçekleşmesini isteyen kişi, hayatın değişkenliği karşısında sürekli yaralanır. Fakat insan, varoluşun kaynağına güvenmeyi öğrendiğinde başka bir hâle geçer.
Artık hayatla savaşmak yerine hayatın içindeki hükmü okumaya çalışır.
Kaybettiğinde yalnızca kaybı değil, emaneti görür.
Kazandığında yalnızca başarısını değil, nimeti görür.
Gecikmede yalnızca engeli değil, hikmeti arar.
Belirsizlikte yalnızca korkuyu değil, el-Alîm olana güvenmeyi öğrenir.
Böylece kalp, şartlara göre sürekli savrulan bir hâlden çıkar ve tevekkül ile sükûna yaklaşır.
Tevhidin derinleştiği yerde insanın konumu değişir. Önceleri hayatın başrolünü kendisinin oynadığını düşünür. Sonra fark eder ki kendisine verilen rolü oynayan bir KUL'dur.
Önceleri her şeyi kontrol etmek ister. Sonra kontrolün kendisine ait olmadığını görür.
Önceleri sahip olmak ister. Sonra mülkün sahibini tanır.
Önceleri hayatı değiştirmeye çalışırken kendisini tüketir. Sonra kendi içindeki direnci bırakmayı öğrenir.
Bu hâl, SEYR hâlidir.
SEYR, sorumluluktan kaçmak değil, kendini mutlak fail ve mutlak malik sanma yanılgısından çıkmaktır.
KUL, hayatın içinde hareket ederken kalben Allah'ın hükmünü seyreder.
el-Basîr olan görür.
el-Alîm olan bilir.
el-Hakîm olan hükmeder.
el-Mâlik olan tasarruf eder.
el-Vekîl olan yeter.
es-Selâm olan selâmet verir.
Kulun vazifesi ise bu hakikati idrak etmek, elinden geleni yapmak ve sonucu sahibine bırakmaktır.
İnsanın aradığı CENNET, önce dışarıda değil, kalbin Allah'ın hükmüyle çatışmayı bıraktığı yerde başlar.
CENNET her istediğinin olması değil, olanın içinde el-Hakîm olanı görebilmektir.
CENNET hiçbir acının bulunmaması değil, acının içinde dahi Allah'tan kopmamaktır.
CENNET hiçbir şey kaybetmemek değil, kaybedilenin de aslında emanet olduğunu bilmektir.
CENNET hayatın istediğimiz senaryoya uyması değil, kendi senaryomuzu ilâhî hikmetin üzerine koymaktan vazgeçmektir.
CENNET “Benim” yükünün hafifleyip “O’nun” hakikatinin gönülde yerleşmesidir.
CEHENNEM ise bunun tersidir..
Sahiplik vehmi, bağımsızlık iddiası, kontrol arzusu, beklenti, direnç, korku, öfke ve “Benim istediğim olmalı” ısrarının insanı kendi zihninde yakmasıdır.
Öyleyse kurtuluş, dışarıdaki bütün şartları değiştirmekten önce, insanın hakikatle kurduğu ilişkiyi değiştirmesindedir.
İdrakten tevhîde, tevhîdden teslimiyete, teslimiyetten rızâya, rızâdan selâmete....
İnsan, kendisini mutlak fail ve malik sanmaktan vazgeçtikçe üzerindeki benlik yükü hafifler.
Mülkün sahibini tanıdıkça sahiplik korkusu çözülür.
Hükmün sahibine güvendikçe beklenti azalır. Beklenti azaldıkça hayal kırıklığı diner. Direnç çözüldükçe kalp yumuşar.
Sonunda KUL, hayatın karşısında çaresiz bir kurban değil, el-Hakîm, el-Mâlik, el-Vekîl ve es-Selâm olan Rabbinin hükmünü güvenle seyreden bir GÖNÜL hâline gelir.
İşte gerçek özgürlük de budur..!
Kendinden özgürleşmek.
Sahiplik vehminden özgürleşmek.
Kontrol etme ihtiyacından özgürleşmek ve varlığın tek sahibine gönülden teslim olmak.
Çünkü kul, BENİM dediği her şeyi bıraktığında hiçbir şeysiz kalmaz.
Bilakis, her şeyin sahibine yaklaşır.