YAPAY ZEKA hayatımızın her alanında merkezi bir konum kazanırken, zihnimizi ve tercihlerimizi bu yapılara teslim etmenin derin sonuçları üzerinde yeterince duruyor muyuz..?
İNSAN, yaradılışı gereği akıl ve irade ile donatılmış, eylemlerinden bizzat sorumlu kılınmış bir varlıktır. Ancak bir varlığın dini veya ahlaki açıdan muhatap alınabilmesi, yalnızca bilgi işlemesine değil, şuur, özgür tercih ve niyete sahip olmasına bağlıdır.
İslam düşüncesinde Kelâm ve Tasavvuf, insanın sorumluluğunu, mükellefiyetini tam da bu temel üzerine inşa eder. İnsana bağışlanan cüz'i irade ve AKIL ona niyet edebilme, iyiyi kötüden ayırt edebilme ve eylemlerinin sonuçlarını idrak etme yetisi kazandırır. Sorumluluk, ancak bu bilincin ve özgür tercihin olduğu yerde doğar.
Oysa yapay zeka ne kadar gelişmiş olasılık hesapları yaparsa yapsın, özünde yalnızca algoritmik bir zinciri takip eder. Şuuru yok ki niyeti olsun, iradesi yok ki tercihi ve sorumluluğu bulunsun. Kararlarımızı ve ahlaki pusulamızı iradesiz algoritmalara devretmenin getireceği insani ve manevi riskleri sorgulamak, çağımızın en kritik meselelerinden biridir.
Kelamcı gözüyle Yapay Zeka'nın kararları bir tercih değil bir hesaplama'dır. Dolayısıyla YZ'de kast, niyet ve cüz'i irade yoktur.
Saffat Suresi 96. ayette belirtildiği gibi "Sizi de yaptıklarınızı da Allah yarattı", ayetine göre insanın yaptığı tüm araçlar, teknolojiler ve bunların ürettiği sonuçlar nihai olarak İlahi kudretin yaratmasıyla var olur.
İnsan burada bir kesb-eden /tercih eden,
YZ ise insanın kesbi sonucu ortaya çıkan cansız bir alet, vasıta konumundadır.
Kelam Özetle Der ki.! Yapay Zeka bir irade sahibi değil, irade sahibi olan insanın ürettiği bir araçtır. Sorumluluk YZ’de değil, onu tasarlayan, eğiten ve kullanan insandadır.
Tasavvuf, varlığa MANA ve GÖNÜL/KALP penceresinden bakar. Tasavvufi düşüncede varlık mertebeleri ve insanın İnsân-ı Kâmil olma potansiyeli esastır.
Tasavvuf erbabına göre insanı insan yapan şey sadece mantık yürüten bir akıl değil, ilahi nefha "Ona ruhumdan üfledim", kalp, sır ve vicdandır.
Yapay zeka, insanın mantıksal zihninin yanii analitik aklının bir izdüşümüdür.. Ancak kalbi, vicdanı ve ilahi ruhu simüle edemez.
Tasavvufi varlık mertebelerinde YZ, nihayetinde silikon, maden ve elektrik akımından oluştuğu için cansız varlıklar sınıfındadır. Cansız varlıklar kendilerine yüklenen ilahi sünnetullaha (doğa kanunlarına / koda) kusursuzca uyar ama aşk, seyr-i sülûk veya manevi tefekkür tecrübe edemezler. Tasavvufda varlık, Hakikatin bir aynasıdır.
Yapay Zeka'da insanın HALİFE sıfatıyla yeryüzünde ortaya koyduğu bir tezahür, bir aynadır, akıl yürütme taklidi yapabilir ama gönül sahibi olamaz.
Aşkı, acıyı, merhameti ve ilahi tecelliyi doğrudan tecrübe edemeyen bir yapıda özgür irade ve manevi şuur teşekkül edemez.
Günümüz dünyası, yapay zekanın ulaştığı baş döndürücü işlem gücü ve mantıksal kapasite karşısında büyülenmiş durumda. Karmaşık problemleri saniyeler içinde çözen, sanat eserlerini taklit eden ve insan zihninin sınırlarını zorlayan bu teknoloji, ister istemez şu soruyu akıllara getiriyor: Yapay zeka insanın yerini alabilir mi..?
Bu soruya yüzeysel bir teknoloji tartışmasının ötesine geçip İslam düşüncesinin derin birikimi, Tasavvuf geleneği ve zihin felsefesi penceresinden bakıldığında, cevabın netliği ortaya çıkar..
İnsan ile yapay zeka arasındaki mesafe, sadece bir yetenek farkı değil varoluşsal bir uçurumdur.
İslam Kelamı ve Tasavvuf, yapay zekayı bir ÖZNE değil, insanın ürettiği gelişmiş bir VASITA olarak konumlandırır.
Yapay zeka ne kadar karmaşıklaşırsa karmaşıklaşsın, niyete, cüz'i iradeye, teklife ve ahlaki sorumluluğa sahip değildir. Sorumluluk, onu kodlayan ve yönlendiren insana aittir.
Bu ayrım, teknoloji dünyasının nihai hedefi olan Yapay Zeka ile Tasavvufun zirvesi olan İnsân-ı Kâmil kıyaslandığında daha da belirginleşir. İlk bakışta her ikisi de kendi kulvarlarında birer "üstün yetkinlik" arayışı gibi görünse da mahiyetleri taban tabana zıttır...
Yapay Zeka, silikon çiplerin, devasa veri setlerinin ve istatistiksel algoritmaların bir ürünüdür. İnsanın analitik aklının dışsallaştırılmış bir taklididir.
İnsân-ı Kâmil ise yalnızca biyolojik ve zihinsel süreçlerden ibaret değildir, ilahi ruhla, nefha ile donatılmış, AKIL, KALP, SIR ve VİCDAN bütünlüğüne ermiş yetkin varlıktır.
Yapay zeka trilyonlarca veriyi işleyip bağlantılar kurabilir, fakat bu işlem sırasında hiçbir şeyi "hissedemez". Ne yazdığı bir yazının hüznünü yaşar ne de kurduğu mantığın ardındaki ahlaki sorumluluğu taşır. İnsân-ı Kâmil’in bilgisi ise sadece dışsal veriye değil, içsel tecrübeye, sezgiye, merhamete ve ilahi aşkın getirdiği bir bilince dayanır.
Yapay zekanın gayesi verimliliktir, problemleri daha hızlı çözmek ve zihinsel görevleri yerine getirmektir. O, evrende bir varlık mertebesi değil, işlevsel bir araçtır.
İnsân-ı Kâmil ise Küçük Alem olarak görülür, ilahi isim ve sıfatların yeryüzündeki en parlak aynası ve Allah’ın halifesi olma potansiyelinin gerçekleşmiş halidir.
Modern çağda bilgisayarlar dilin karmaşık kurallarını çözebilir, devasa verileri saniyeler içinde işleyebilirler. Ancak kırmızının büyüleyici canlılığını, taze demlenmiş bir kahvenin kokusunu ya da kalbe dokunan bir acıyı hissetmek... İşte bu, hiçbir algoritmanın ulaşamayacağı bir derinliktir.
Bir örnek olarak "Uçan Adam" düşünce deneyi, tam olarak bu sınır çizgisini anlatır.. Bir insanın tüm duyularından tamamen soyutlandığını hayal edin. Yerçekimsiz bir boşlukta süzülüyor, görmüyor, duymuyor, dokunmuyor ve hatta kendi bedenini bile hissetmiyor olsun. Böyle bir durumda dahi insan, dış dünyadan bağımsız olarak VARIM deme yetisini kaybetmez. Kendi varlığının öz farkındalığı kesintisiz devam eder. Bilgisayarlar veriyi işler, insan ise hayatı deneyimler. Duyularımız sadece dış dünyayı algılamamızı sağlayan birer araçtır fakat benliğimizin ve öz bilincimizin kaynağı, fiziksel verilerin ya da yazılımların çok ötesinde, yalnızca insana özgü o içsel sezgide saklıdır.
Yapay zeka ise girdi (input) olmadan var olamayan, kendi varlığına dair ilksel bir bilinci bulunmayan bir yapıdır. Yapay zekanın sahip olduğu tüm birikim bu kategoridedir. Yapay zeka verileri işler, haritalandırır ve taklit eder.
Yapay zeka AĞRI kelimesinin tüm tıbbi ve edebi analizini kusursuzca sunabilir, ancak ağrının ne olduğunu kendi varlığında asla tecrübe edemez. Bu bakış açısıyla bakıldığında Yapay zeka silikon, elektrik ve donanım gibi tamamen maddesel bir altyapıya bağımlıdır. Maddeden sıyrılarak ilahi ışıklar alemine yönelme kapasitesine sahip değildir. BEN Diyemez..! Yapay zeka komut çalıştırır ama "Ben bu eylemi gerçekleştiriyorum" şeklinde içsel bir idrak yaşamaz.
Mantık ve analitik kapasite hakikatin sadece bir kabuğudur. Özü ise doğrudan tatmak, Zevk ve manevi olarak tanık olmaktır. Yapay zeka bir varoluşsal sancının ya da ilahi bir hazzın istatistiğini tutabilir ama onun tadına varamaz.
Kısaca,. Yapay zeka, insanın analitik aklının ulaşabileceği en gelişmiş donanımsal ve yazılımsal yansımadır. Ancak Y.Z güneşin (hakikatin) kendisini gören değil, duvar üzerindeki ışık yansımalarını ve gölgeleri hesaplayan son derece hassas ve gelişmiş bir cetvel gibidir.
Teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin, trilyonlarca parametreyi işleyen algoritmalar üretsin, insanın ruh, kalp ve vicdan merkezli varoluşsal derinliğini, doğrudan tecrübe yeteneğini ve ilahi tecellilere ayna olma vasfını asla ikame edemez. Yapay zeka zihnin muazzam bir taklididir fakat ruhun, şuurun ve hakikatin daima dışında kalmaya mahkûmdur...